สิ่งที่ควรเข้าใจก่อน
ลักษณะทั่วไปของพุทธธรรม

พระพุทธเจ้า ตรัสรู้อะไร? (ว่าตามธรรม)
ปฏิจจสมุปบาท: กฏธรรมชาติสากลแห่งปัจจยาการ
ธรรมดาของธรรมชาติ สู่ การแต่งสรรจัดการของมนุษย์
ทําความเข้าใจถ้อยคํา เช่นว่า “ธรรม” ว่า “สภาวะ”
กฎธรรมชาติ ๒: ภาวะเป็นไป/อาการ(สัมพันธ์) กับ ภาวะปรากฏ/ลักษณะ
กฏธรรมชาติชุดที่ ๒ มองได้ด้วยกฏที่ ๑
มนุษย์จะหมดปัญหา ต้องอยู่ด้วยปัญญาที่เข้าถึงความจริงของธรรมชาติ
จากวิถีของปัญหา สู่วิถีแห่งปัญญา
บนฐานของมัชเฌนธรรมเทศนา เข้าสู่มัชฌิมาปฏิปทา
สภาวธรรม และกฏธรรมชาติ ในมัชเฌนธรรมเทศนา

ตัวสภาวะ
สัญญา - สติ - ความจำ
สัญญา - วิญญาณ - ปัญญา
ความสัมพันธ์ระหว่างขันธ์ต่างๆ
ขันธ์ ๕ กับอุปาทานขันธ์ ๕ หรือชีวิต กับชีวิตซึ่งเป็นปัญหา
คุณค่าทางจริยธรรม
บันทึกพิเศษท้ายบท
บันทึกที่ ๑: เรื่อง ขันธ์ ๕

ตัวสภาวะ
ประเภทของความรู้
ก. จำแนกโดยสภาวะ หรือโดยธรรมชาติของความรู้
ข. จำแนกโดยทางรับรู้
ค. จำแนกโดยพัฒนาการทางปัญญา (ภายในบุคคล)
ง. จำแนกโดยกิจกรรมและผลงานของมนุษย์
ความถูกต้องและผิดพลาดของความรู้
ก. สัจจะ ๒ ระดับ
ข. วิปลาส หรือวิปัลลาส ๓
พุทธพจน์เกี่ยวกับอายตนะ**
คุณค่าทางจริยธรรม
บันทึกพิเศษท้ายบท
บันทึกที่ ๑: เรื่อง ปัญญา ๓

ตัวกฎหรือตัวสภาวะ
คำอธิบายไตรลักษณ์ตามหลักวิชาในคัมภีร์
๑. ความเข้าใจเกี่ยวกับศัพท์ที่เกี่ยวข้อง
๑. สังขารทั้งปวง กับ ธรรมทั้งปวง
๒. สังขารในขันธ์ ๕ กับ สังขารในไตรลักษณ์
๒. สิ่งที่ปิดบังไตรลักษณ์
๓. วิเคราะห์ความหมายของไตรลักษณ์
๑. อนิจจตา และอนิจจลักษณะ
๒. ทุกขตา และทุกขลักษณะ
๓. อนัตตตา และอนัตตลักษณะ
๔. อัตตา – อนัตตา และ อัตตา – นิรัตตา
อัตตา กับ มานะ
คุณค่าทางจริยธรรม
ก. คุณค่าที่ ๑: คุณค่าด้านการทำจิต หรือคุณค่าเพื่อความหลุดพ้นเป็นอิสระ
ข. คุณค่าที่ ๒: คุณค่าด้านการทำกิจ หรือคุณค่าเพื่อความไม่ประมาท
ค. ความสำคัญและความสัมพันธ์ของคุณค่าทางจริยธรรม ๒ ด้าน
ง. คุณค่าเนื่องด้วยความหลุดพ้น หรือคุณค่าเพื่อความบริสุทธิ์บริบูรณ์แห่งความดีงาม
จ. คุณค่าทางจริยธรรมของไตรลักษณ์ตามลำดับข้อ
๑. อนิจจตา
๒. ทุกขตา
๓. อนัตตตา
พุทธพจน์เกี่ยวกับไตรลักษณ์
ก. ความรู้เท่าทันสภาวะของไตรลักษณ์
ข. คุณค่าทางจริยธรรมของไตรลักษณ์ (ด้านทำจิตเป็นอิสระ และด้านทำกิจโดยไม่ประมาท)
- อนิจจตาแห่งชีวิต และการเห็นคุณค่าของกาลเวลา
- เร่งทำกิจ และเตรียมการเพื่ออนาคต

ตัวกฎหรือตัวสภาวะ
๑. ฐานะและความสำคัญ
๒. ตัวบทและแบบความสัมพันธ์ ในหลักปฏิจจสมุปบาท
๓. การแปลความหมายหลักปฏิจจสมุปบาท
๔. ความหมายโดยสรุป เพื่อความเข้าใจเบื้องต้น
๕. คำอธิบายตามแบบ
ก. หัวข้อและโครงรูป
ข. คำจำกัดความองค์ประกอบ หรือหัวข้อ ตามลำดับ320
ค. ตัวอย่างคำอธิบายแบบช่วงกว้างที่สุด
๖. ความหมายในชีวิตประจำวัน
ความหมายเชิงอธิบาย
คำอธิบายแสดงความสัมพันธ์อย่างง่าย
คำอธิบายแสดงความสัมพันธ์เชิงขยายความ
ตัวอย่างกรณีปลีกย่อยในชีวิตประจำวัน
ความหมายลึกลงไปขององค์ธรรมบางข้อ
ปฏิจจสมุปบาท ในฐานะมัชเฌนธรรมเทศนา
ปฏิจจสมุปบาท ในฐานะปัจจยาการทางสังคม
หมายเหตุ: การตีความเกี่ยวกับปฏิจจสมุปบาท
บันทึกพิเศษท้ายบท
บันทึกที่ ๑: ธรรมนิยาม ๑ และ ธรรมนิยาม ๓
บันทึกที่ ๒: ตัวเรา ของเรา ตัวกู ของกู
บันทึกที่ ๓: เกิดและตายแบบปัจจุบัน
บันทึกที่ ๔: ปฏิจจสมุปบาทแนวอภิธรรม
บันทึกที่ ๕: ปัญหาการแปลคำว่า “นิโรธ”
บันทึกที่ ๖: ความหมายย่อขององค์ธรรม ในปฏิจจสมุปบาท
บันทึกที่ ๗: ความหมายของภวตัณหา และวิภวตัณหา

ความนำ
ความเข้าใจพื้นฐานเกี่ยวกับกรรม
ก. กรรม ในฐานะกฎธรรมชาติอย่างหนึ่ง
ข. ความหมายของกรรม
ค. ประเภทของกรรม
เกณฑ์ตัดสิน ความดี–ความชั่ว
ก) ปัญหาเกี่ยวกับความดี-ความชั่ว
ข) ความหมายของกุศลและอกุศล
ค) ข้อควรทราบพิเศษบางอย่างเกี่ยวกับกุศลและอกุศล
ง) เกณฑ์วินิจฉัยกรรมดี – กรรมชั่ว
จ) หลักคำสอนเพื่อเป็นเกณฑ์วินิจฉัย
การให้ผลของกรรม
ก) ผลกรรมในระดับต่างๆ
ข) องค์ประกอบที่ส่งเสริมและขัดขวางการให้ผลของกรรม
ค) ผลกรรมในช่วงกว้างไกล
ง) ข้อพิจารณาเกี่ยวกับการพิสูจน์เรื่องตายแล้วเกิดหรือไม่
จ) ข้อสรุป: การพิสูจน์และท่าทีปฏิบัติต่อเรื่องชาติหน้า
ฉ) ผลกรรมตามนัยแห่งจูฬกรรมวิภังคสูตร
ข้อควรศึกษายิ่งขึ้นไป เพื่อความเข้าใจหลักกรรมให้ชัดเจน
๑) สุขทุกข์ ใครทำให้?
๒) เชื่ออย่างไร ผิดหลักกรรม?
๓) กรรม ชำระล้างได้อย่างไร?
๔) แก้กรรม ด้วยปฏิกรรม
๕) กรรม ที่ทำให้สิ้นกรรม
๖) กรรม ในระดับสังคม หรือกรรมของสังคม มีหรือไม่?
๗) กรรม ตามสมมตินิยาม หรือ กรรม ในกฎมนุษย์
๘) กรรม กับอนัตตา ขัดกันหรือไม่?
คุณค่าทางจริยธรรม
ความหมายทั่วไป เช่น:
ความเป็นคนมีเหตุผล ไม่เชื่อถืองมงาย เช่น:
การลงมือทำ ไม่รอคอยความหวังจากการอ้อนวอนปรารถนา เช่น:
การไม่ถือชาติชั้นวรรณะ ถือความประพฤติเป็นประมาณ เช่น:
การพึ่งตนเอง เช่น:
ข้อเตือนใจเพื่ออนาคต
บันทึกพิเศษท้ายบท
บันทึกที่ ๑: กรรม ๑๒

ความสุขที่ไม่ต้องหา
กระบวนธรรมดับทุกข์ หรือ ปฏิจจสมุปบาทนิโรธวาร
ก. วงจรยาว
ข. วงจรสั้น
ภาวะแห่งนิพพาน
คําแสดงคุณลักษณะของนิพพาน
ขอความบรรยายภาวะของนิพพาน
ภาวะของผู้บรรลุนิพพาน
๑. ภาวิตกาย: มีกายที่ได้พัฒนาแล้ว
๒. ภาวิตศีล: มีศีลที่ได้พัฒนาแล้ว
๓. ภาวิตจิต: มีจิตที่ได้พัฒนาแล้ว
๔. ภาวิตปัญญา: มีปัญญาที่ได้พัฒนาแล้ว
บันทึกพิเศษท้ายบท
บันทึกที่ ๑: ภาวิต ๔ โยงไปหา ภาวนา ๔

๑. ประเภทและระดับของนิพพาน
ประเภทของนิพพาน
ก) ลักษณะภายนอกและชีวิตหมู่
ข) ความมีใจอิสระและมีความสุข
ค) ความเป็นเจ้าแห่งจิต เป็นนายของความคิด
ง) ความเป็นกันเอง กับชีวิต ความตาย การพลัดพราก และมีเมตตากรุณาต่อทุกชีวิต
ขั้นตอนหรือระดับแห่งการเข้าถึงนิพพาน
๒. ประเภทและระดับของผู้บรรลุนิพพาน
แบบที่ ๑ ทักขิไณยบุคคล ๘ หรือ อริยบุคคล ๘
แบบที่ ๒ ทักขิไณยบุคคล ๗ หรือ อริยบุคคล ๗
ก. พระเสขะ หรือ สอุปาทิเสสบุคคล
ข. พระอเสขะ หรือ อนุปาทิเสสบุคคล
ประเภทของพระอรหันต์
บันทึกพิเศษท้ายบท
บันทึกที่ ๑: เรื่อง สอุปาทิเสส และ อนุปาทิเสส
บันทึกที่ ๒: เรื่องความหมายของ ทิฏฐธัมมิกะ และ สัมปรายิกะ
บันทึกที่ ๓: เรื่องจริมจิต
บันทึกที่ ๔: เรื่อง สีลัพพตปรามาส
บันทึกที่ ๕: ความหมายของ ฌาน

๑. สมถะ – วิปัสสนา
๒. เจโตวิมุตติ – ปัญญาวิมุตติ 831
บันทึกพิเศษท้ายบท
บันทึกที่ ๑: ความเข้าใจสับสนเกี่ยวกับอนัตตา และนิพพาน

ความเบื้องต้น
ก) หลักทั่วไป
ข) หลักสมถะที่เป็นฐาน
ค) หลักวิปัสสนาที่เป็นมาตรฐาน
สำนวนสามัญ: พิจารณาขันธ์ ๕
สำนวนสามัญ: พิจารณาอายตนะ และธรรมอื่นที่เกี่ยวเนื่อง
สำนวนแบบสืบค้น
ตัวอย่างธรรมที่พิจารณาได้ทุกระดับ
สำนวนแนววิปัสสนา แสดงความแตกต่างระหว่างพระอริยบุคคลหลายระดับ
ก. พระเสขะ กับ พระอรหันต์
ข. ผู้ปฏิบัติเพื่อโสดาปัตติผล กับ พระโสดาบัน
ค. พระโสดาบัน กับ พระอรหันต์
ง. พระอนาคามี กับ พระอรหันต์
จ. พระอรหันต์ปัญญาวิมุต กับ พระอรหันต์อุภโตภาควิมุต
ฉ. พระพุทธเจ้า กับ พระปัญญาวิมุต
ง) หลักการปฏิบัติที่จัดเป็นระบบ
หลักการปฏิบัติตามนัยแห่งคัมภีร์วิสุทธิมัคค์
ก. ระดับศีล (อธิศีลสิกขา)
ข. ระดับสมาธิ (อธิจิตตสิกขา)
ค. ระดับปัญญา (อธิปัญญาสิกขา)
๑) ญาตปริญญา คือ รู้จักสภาวะ
๒) ตีรณปริญญา คือ รู้สามัญลักษณะ หรือหยั่งถึงไตรลักษณ์
๓) ปหานปริญญา คือ รู้ถึงขั้นละความหลงผิด ถอนตัวเป็นอิสระได้
บันทึกพิเศษท้ายบท
บันทึกที่ ๑: คำว่า “บรรลุนิพพาน”
บันทึกที่ ๒: ในฌาน เจริญวิปัสสนา หรือบรรลุมรรคผล ได้หรือไม่?
บันทึกที่ ๓: เนวสัญญานาสัญญายตนะ ใช้ทำวิปัสสนาไม่ได้?
บันทึกที่ ๔: ขณะจิตที่บรรลุมรรคผล

คุณค่าและลักษณะพิเศษที่พึงสังเกตเกี่ยวกับนิพพาน
๑. จุดหมายสูงสุดของชีวิต เป็นสิ่งที่อาจบรรลุได้ในชาตินี้
๒. นิพพานเป็นจุดหมายที่ทุกคนเข้าถึงได้ ไม่จำกัดชาติชั้น หญิงชาย
๓. นิพพานอำนวยผล ที่ยิ่งกว่าลำพังความสำเร็จทางจิตจะให้ได้
จุดที่มักเขวหรือเข้าใจพลาด เกี่ยวกับนิพพาน
๑. ความยึดมั่น ในความไม่ยึดมั่น
๒. ลักษณะที่ชวนให้สับสน หรือหลงเข้าใจผิด
๓. ความสุข กับความพร้อมที่จะมีความสุข
ปัญหาสำคัญเกี่ยวกับนิพพาน
๑. นิพพาน กับอัตตา
๒. พระอรหันต์ สิ้นชีวิตแล้วเป็นอย่างไร?

บนฐานแห่งมัชเฌนเทศนา วางปฏิบัติการที่เป็นมัชฌิมา
จากความจริงของธรรมชาติ สู่ปฏิบัติการที่ได้ผลจริงของมนุษย์
- จากปัจจยาการของธรรมชาติ อริยสัจสําหรับมนุษย์
- ทำหน้าที่ต่ออริยสัจแต่ละข้อ ให้ถูกต้อง
- คำว่า "อริยสัจ" มีแง่ความหมายที่ควรรู้เข้าใจไว้บ้าง
ระบบของมัชฌิมาปฏิปทา
- อริยสัจ ๔ ออกแสดงทางมรรคาชีวิต ที่เป็นมัชฌิมาปฏิปทา
- กระบวนการดำเนินชีวิตที่ดี เริ่มด้วยมีปัญญานำหน้ากระบวน
พัฒนามรรคาชีวิต ด้วยการศึกษาที่สอดคล้อง
- เอาการฝึกจากข้างนอกเข้าไปขับเคลื่อนกระบวนชีวิตข้างใน
- เมื่อจบการศึกษา คนก็พัฒนาเป็น “ภาวิต”
- มรรคาแห่งความสุข: ด้วยความสุข สู่ความเกษม
ชีวิตที่ดี มีจุดหมายให้พัฒนาถึงได้ตลอดทาง

มัชฌิมาปฏิปทา ต่อเนื่องจาก มัชเฌนธรรมเทศนา
สมุทัย – นิโรธ
นิโรธ – มรรค
มิจฉาปฏิปทา – สัมมาปฏิปทา
อาหารของอวิชชา – อาหารของวิชชาและวิมุตติ
ปฏิจจสมุปบาท นิโรธวาร – มัชฌิมาปฏิปทา/มรรค
โยนิโสมนสิการ/ศรัทธา/กุศลศีล -> ปราโมทย์ -> ขยญาณ
ธรรมเป็นอาหารอุดหนุนกัน
พรหมจรรย์ที่สำเร็จผล:1066
วิสุทธิ ๗:1067
จรณะ ๑๕ + วิชชา ๓: 1068 (= เสขปฏิปทา)
อนุบุพพสิกขา หรือ อนุบุพพปฏิปทา:1069
ธรรมจริยา
ความเข้าใจเบื้องต้นเกี่ยวกับมัชฌิมาปฏิปทา
มรรค ในฐานะมัชฌิมาปฏิปทา
มรรค ในฐานะข้อปฏิบัติ หรือทางชีวิต ทั้งของบรรพชิตและคฤหัสถ์
มรรค ในฐานะหลักปฏิบัติที่เนื่องด้วยสังคม
มรรค ในฐานะทางให้ถึงความสิ้นกรรม
มรรค ในฐานะอุปกรณ์สำหรับใช้ มิใช่สำหรับยึดถือหรือแบกโก้ไว้
มรรค ในฐานะพรหมจรรย์ หรือพุทธจริยธรรม
มรรค ในฐานะมรรคาสู่จุดหมายขั้นต่างๆ ของชีวิต
อัตถะ ๓ แนวตั้ง
- บุญกิริยาวัตถุ ๓
อัตถะ ๓ แนวนอน
มรรค มีองค ๘ จัดรวมเปน ๓ หมวด
มรรค กาวไปดวยไตรสิกขา ที่เปนระบบการศึกษาสําหรับสรางอารยชน
ระบบของมัชฌิมาปฏิปทา
ทางสายเดียว แตมีองคประกอบ ๘ อยาง
ระบบองครวมของชีวิตดีงามที่กําลังพัฒนา
ก. ปญญา
ข. ศีล - พฤติกรรม
ค. สมาธิ – จิตใจ
องค ๓ ของมรรค ที่ตองใชเสมอเปนประจํา
ระบบแยกสวนของไตรสิกขา
จัดการศึกษาพัฒนาวิถีชีวิตองครวมของมรรค
มีสิกขาการศึกษาดี ก็เดินทางมรรค ไปถึงจุดหมาย
เปาหมายหลักคือปญญาเปนศูนยกลางบัญชาการเดินทาง
สิกขาจัดการฝกทุกกองกําลังใหพรอมเสนอสนองงาน
สิกขาใชรายการแยกสวนจัดการจากขางนอกเขาไป
การพัฒนามรรคา อยูในชีวิตของแตละคน
แตการฝกฝนของสิกขากวางไกลดวยวินัย�